مدیریت بحران با همسایگان؛ یکی از نقاط قوت وزارت امور خارجه

توصیف شرایطی که بر ایران از شهریور سال گذشته تا به امروز گذشت، مانند خود یک سال، دشوار است. سختی تحمیل شده جنگ بر مردم و کشور، بحران‌های اجتماعی و سیاسی داخلی و فشارهای سیاسی و اقتصادی بر ایران، یکی از دشوارترین شرایط را برای ایران دستکم در سه دهه گذشته به وجود آورد. ایستادن در برابر موج این دشواری‌ها و از یادنبردن رسالت و مسئولیت، هدفی بود که وزارت امور خارجه به عنوان نهاد اصلی روابط با جهان آن را در دستور کار قرار داد و اکنون پس از یک سال، دیپلمات‌هایی چون «سید جلال ساداتیان» سفیر پیشین ایران در انگلیس به این هدف و میزان تحقق آن نمره قابل قبول و حتی خوب می‌دهند. درباره آنچه وزارت امور خارجه در یکسال گذشته با آن دست‌و پنجه نرم کرد و نحوه واکنش به آن محور گفت‌وگو با این دیپلمات پیشین وزارت امور خارجه است که متن کامل آن در ادامه می‌آید.

عملکرد دستگاه سیاست خارجی در یک سال گذشته قابل قبول و خوب بود

هم مردم و هم دولت از شهریور سال گذشته تاکنون، شرایط بسیار سخت و جنگی تمام عیار را تجربه کردند این میان دستگاه وزارت امور خارجه تلاش کرد تا ابتدا مانع این جنگ شود و سپس برای پایان دادن به آن، به میدان آمد. اگر بخواهیم عملکرد دستگاه دیپلماسی را در این یکسال و در دو مقطع شهریور تا اسفند سال گذشته و نیز اسفند تا امروز را بررسی کنیم، چه نقاط ضعف و قوتی را می‌توان با توجه به مجموع ممکنات و مقدورات برشمرد؟

اگر بخواهیم به ارزیابی عملکرد وزارت خارجه در این یک سال بپردازیم باید بر اساس اقتضائات و شرایط آن را مورد بررسی قرار بدهیم. ممکن است این تصور وجود داشته باشد که برای مثال شاید بهتر بود فلان کار را انجام می‌داد و تصور درستی هم باشد، اما باید دید آیا در شرایطی که ما در آن قرار داشتیم، امکان اقدام دیگری وجود داشت یا خیر؟ اگر این موضوع را به‌عنوان یک ملاحظه در نظر بگیریم، مجموعاً باید بگویم که وزارت امور خارجه و دستگاه سیاست خارجی، عملکرد خوبی داشتند. در شرایطی که مقامات ترور می‌شدند، بمباران‌ کشور ادامه داشت و برخی با توهمات خود تصور می‌کردند؛ جمهوری اسلامی در حال فروپاشی است، در داخل کشور هم مشکلاتی ایجاد شده بود و در بیرون هم فشارهای زیادی علیه کشور جریان داشت.

با در نظر گرفتن همه این موارد، باید بگوییم که عملکرد دستگاه سیاست خارجی ما در مجموع حوادثی که برای کشور اتفاق افتاد، عملکرد قابل قبول و خوب بود.

برای مثال فعال‌سازی سازوکار اسنپ‌بک یکی از آن‌ها بود. اینکه چرا اسنپ‌بک فعال شد، می‌تواند خودش موضوع بحث دیگری باشد. آیا می‌توانستیم اقدام دیگری انجام دهیم که اسنپ‌بک فعال نشود؟ بله، اینجا جای بحث وجود دارد اما مسبب این فعال‌سازی دستگاه سیاست خارجی نبود؛ کسانی بودند که به دنبال «زمستان سخت» بودند و باعث شدند که به هر حال اسنپ‌بک فعال شود. منظورم از آن ملاحظه‌ای که ابتدا توضیح دادم، این است که در مقاطعی می‌توانستیم به گونه دیگری عمل کنیم که این اتفاقات نیفتد، اما آیا در آن مقاطع زمانی همه ابزار لازم برای ساماندهی وجود داشت یا تحلیل‌ها و تصورات دیگری وجود داشت؟ بنابراین در مورد عملکرد وزارت امور خارجه و این مجموعه هم اگر بخواهیم به برخی از مشکلات اشاره کنیم، باید شرایط را در نظر بگیریم.

در شب اولی که مراسم تحلیف رئیس‌جمهور پزشکیان انجام شد؛ شهید هنیه را در تهران ترور کردند بنابراین، باید ببینیم که بر اساس اقتضائات، شرایط چگونه بود. این موضوع بر همه اقدامات و تصمیمات پس از آن تاثیرگذار بود بنابراین این اتفاقات و حاشیه‌هایی که مطرح می‌شد و به وجود می‌آمد، همه باید مورد ملاحظه قرار گیرد. با در نظر گرفتن همه این موارد، باید بگوییم که عملکرد دستگاه سیاست خارجی ما در مجموع حوادثی که برای کشور اتفاق افتاد، عملکرد قابل قبول و خوب بود. ولو اینکه برخی جریان‌های سیاسی داخلی به دنبال تضعیف دولت بودند و با اظهارات و مواضعی که مطرح می‌شد، تلاش می‌کردند عملکرد دولت را زیر سوال ببرند. همین الان هم پس از سفر فرمانده ارتش پاکستان و تاکید بر بازگشت به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، بار دیگر عده‌ای اظهاراتی را مطرح می‌کنند که این اظهارات خلاف منافع ملی و خلاف وحدتی است که جامعه ما به آن نیاز دارد و رهبری نیز بر حفظ آن تاکید کرده‌اند.

عملکرد دستگاه سیاست خارجی را هم باید با توجه به وضعیت اقتصادی و فشارهایی که به مردم وارد می‌شود، شرایطی که ما دفاع جانانه و جدی داشتیم و هم مردم، هم نیروهای مسلح و هم دولت و ارکان نظام ایستادگی کردند، مورد ارزیابی قرار داد و گفت که تلاش دستگاه سیاست خارجی هم بر این است که هم توجیهات درستی برای مسائل و مشکلاتی که وجود دارد داشته باشد و هم بتواند ارتباطات خوبی برقرار کند.

اگر بخواهم وارد ارزیابی دیگری شوم، ممکن است درباره برخی موارد دیگر نیز صحبت کنم، اما با توجه به اقتضائات و محدودیت‌هایی که وجود داشت و همچنین مخالفت‌هایی که در داخل شکل گرفت، باید همه این موارد را در ارزیابی عملکرد دستگاه سیاست خارجی لحاظ کرد. جریان‌های مختلفی حتی در شب‌هایی که مردم در خیابان‌ها و میادین تجمع داشتند و شعار دفاع از کشور سر می‌دادند، با طرح شعارها و اظهارات توهین‌آمیز، وزارت امور خارجه را نیز مورد حمله قرار می‌دادند. با این حال، دستگاه سیاست خارجی ایستادگی کرد و تلاش خود را به کار گرفت تا در این شرایط، حداکثر دستاورد ممکن را به دست آورد.

مدیریت بحران با کشورهای همسایه یکی از نقاط قوت وزارت امور خارجه بود

جنگ چهل روزه، از بزرگترین آزمون‌های وزارت خارجه دستکم در دو دهه گذشته بود، در مدیریت این دوران؛ دستگاه دیپلماسی تلاش کرد با وجود تمام درگیری‌ها با کشورهای منطقه شرایط را تا حد امکان مدیریت کند؛ از دیدگاه حضرتعالی تعامل با همسایگان و منطقه تا چه میزان موفقیت آمیز بود؟

مدیریت بحران با کشورهای همسایه، دقیقاً یکی از نقاط قوت وزارت امور خارجه است. برخی از این کشورها در حملات اولیه، تحت فشار آمریکا تلاش کردند بگویند حملاتی که ما علیه آنها انجام دادیم، در مقابل اینکه وزیر امور خارجه به‌طور مستمر تلاش کند با وزرای امور خارجه و مقامات کشورهای منطقه در ارتباط باشد و توضیح دهد که اقدامات ایران علیه پایگاه‌های آمریکا انجام می‌شود، اهمیت زیادی داشت. در نهایت این روایت و گفتمان جا افتاد که ایران علیه آمریکا اقدام می‌کند و شرایط به‌گونه‌ای پیش رفت که منطقه به این نتیجه رسید که آمریکایی‌هایی که تحت عنوان دفاع از آن‌ها وارد شده بودند اکنون نه‌تنها از آنها دفاع نمی‌کنند، بلکه حتی قادر نیستند از خودشان نیز به‌طور کامل دفاع کنند و مسائل خاص خودشان را حل کنند.

اینها نقاط قوت بود و باید دید این دستاوردها و موفقیت‌ها در سایه چه شرایطی به وجود آمد. طبیعی بود که طرف مقابل نیز نمی‌خواست اجازه دهد چنین اتفاقی رخ دهد و او هم به دنبال نوعی تقابل بود. توییت‌هایی که ترامپ منتشرو تهدید می‌کرد که زیرساخت‌های ایران را هدف قرار خواهد داد، نمونه‌ای از این مسئله بود. در مقابل، تهدیدات ایران نیز مطرح بود که اگر شما زیرساخت‌های ما را هدف قرار دهید، ما منطقه را هدف قرار خواهیم داد. هدف از این موضع این بود که فشار کشورهای عربی منطقه بر آمریکا، در مقابل فشار لابی اسرائیل، بتواند کارایی بیشتری پیدا کند که کرد. در مقطعی که حملات بیشتری به مناطق جنوبی ایران انجام شد، ایران نیز پاسخ نظامی داد و بسیاری از نقاط و پایگاه‌های آمریکایی را مجدداً در بحرین، کویت و حتی اردن مورد حمله قرار داد و این کار را بسیار دقیق انجام داد.

اینکه وزیر امور خارجه به‌طور مستمر تلاش کند با وزرای امور خارجه و مقامات کشورهای منطقه در ارتباط باشد و توضیح دهد که اقدامات ایران علیه پایگاه‌های آمریکا انجام می‌شود، اهمیت زیادی داشت.

در عین حال، دستگاه سیاست خارجی نیز در کنار میدان تلاش می‌کرد این موضوع را جا بیندازد و مطرح کند که همه این اقدامات در واکنش به حمله به منافع ایران انجام می‌شود و کشورهای عربی نیز باید بدانند که منافع آنها می‌تواند هدف قرار گیرد و قربانی مطامع و خواسته‌های آمریکایی‌ها شود. این موارد اقداماتی بود که صورت گرفت؛ چه خوشمان بیاید و چه نیاید، چه مورد تأیید قرار بگیرد و چه قرار نگیرد و چه عده‌ای در داخل کشور منتقد آن باشند و بگویند به جای اینکه به سمت تقویت دیپلماسی حرکت کنید، باید اجازه دهید فقط جنگ ادامه پیدا کند، چه نگویند.

دستگاه دیپلماسی در این زمینه تلاش‌های زیادی انجام داد و یک قطب این ماجرا خود دولت بود. دولت در نهایت اجازه نداد مردم احساس کمبود کرده یا تصور کنند که شرایط کشور به‌هم‌ریخته و جنگ‌زده است. البته قبول داریم که تحریم‌ها اثربخش بوده و فشار و محاصره دریایی نیز تأثیرگذار بوده و بر زندگی مردم و تأمین نیازهای آنها اثر گذاشته است.

ایران در شرایطی که دست بالا را داشت، وارد تفاهم‌نامه شد

مهمترین دستاورد وزارت امور خارجه به عنوان مجری تصمیمات در یک سال گذشته را می‌توان تفاهم اسلام‌آباد دانست که در پی پایان دادن به جنگ بود؛ این تفاهم و رویکردی که در دستگاه دیپلماسی منجر به امضای آن شد را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ و به آن چه نمره‌ای می‌دهید؟

هرچه جنگ ادامه پیدا کند، نهایتاً این مذاکره و دیپلماسی است که می‌تواند به جنگ پایان دهد؛ به‌خصوص وقتی شما در یک مقطع زمانی به دستاوردهایی می‌رسید که این دستاوردها متأثر از عوامل مختلف هستند. یک بخش مهم آن، قدرت موشکی و پهپادی ایران و تحرکات جانانه نیروهای مسلح عزیز کشور بوده است، اما بخش دیگر آن، ایجابی است؛ یعنی آن چیزی که در دیپلماسی و حرکت دولت اتفاق افتاده و به آن اشاره کردیم. یک بخش دیگر نیز به‌نوعی جنبه سلبی دارد؛ یعنی نبود برخی عوامل به نفع طرف مقابل. برای مثال، فشارهایی که کشورهای عربی منطقه از ترس آسیب دیدن منافع و زیرساخت‌های خود وارد کردند. همچنین شرایطی که با وجود برخی انتقادها در داخل و در سطح جهانی شکل گرفت و اینکه ایران از موقعیت تنگه هرمز توانست فشار اقتصادی بر ترامپ و از آن طریق بر جهان وارد کند. مجموع این فشارها عواملی بود که در نهایت دست بالا را به ایران داد.

ایران در شرایطی که دست بالا را داشت، وارد تفاهم‌نامه شد، بنابراین، ارزیابی جهان این بود که این تفاهم‌نامه بسیار به نفع ایران بوده است

ایران در شرایطی که دست بالا را داشت، وارد تفاهم‌نامه شد. در شرایطی که ایران ضعف نداشت و حداقل در موقعیت برتری قرار داشت، این تفاهم‌نامه انجام شد. بنابراین، ارزیابی جهان این بود که این تفاهم‌نامه بسیار به نفع ایران بوده است. آمریکایی‌ها وقتی دیدند شرایط به این شکل پیش رفته، تلاش کردند به نوعی این تفاهم‌نامه را دور بزنند و از آن عبور کنند. به همین دلیل، به دنبال این بودند که بعضی از کشتی‌ها را از قسمت جنوبی عبور دهند تا ایران بخشی از قدرت کنترلی خود بر تنگه هرمز را از دست بدهد. ایران مقاومت کرد.

در نهایت، طی همین چند روز اخیر و پس از حملاتی که انجام شد و آنها مناطقی را در جنوب ایران هدف قرار دادند، تا حدودی کنار کشیدند. حتی در مقطعی روابط میان آنها و نتانیاهو نیز شکرآب شد و اظهارات تندی علیه یکدیگر مطرح کردند. پس از آن نیز واسطه‌هایی مانند پاکستان وارد عمل شدند و تحرکاتی را آغاز کردند. از سوی دیگر، ایران نیز تلاش‌هایی را با عمان انجام داد تا به تفاهمی برسند که مشخص شود به چه شکلی باید این آبراه فعال باشد؛ اینکه صرفاً مسیر شمالی فعال باشد یا مسیر جنوبی، یا اینکه راه سومی پیدا کنند.

بر اساس آنچه در پی حضور وزیر امور خارجه عمان در تهران اتفاق افتاده، دو طرف تفاهم کرده‌اند که به‌صورت موقت و برای مدت دو ماه از یک مسیر سوم استفاده شود. اینکه چه ترتیباتی برای آن در نظر گرفته شود، موضوع مراحل بعدی است و پس از این مدت نیز گفت‌وگوها برای پیدا کردن یک راه‌حل بلندمدت ادامه پیدا خواهد کرد؛ هم درباره خود آبراه و هم درباره سایر مسائل مرتبط.

از طرف دیگر، آقای عاصم منیر نیز که به تهران آمده بود، اعلام کرده است که از طرف آمریکایی‌ها پیام‌هایی دریافت کرده‌اند مبنی بر اینکه آنها محاصره را بردارند و تحریم‌ها نیز کاهش پیدا کند. در مقابل، ما نیز به بندهای مربوط به تفاهم‌نامه پاکستان بازخواهیم گشت. این بندها به‌صورت دقیق و بندبه‌بند در تفاهمنامه اسلام‌آباد نوشته شده‌اند؛ از جمله اینکه مسئله آتش‌بس باید لحاظ شود و سایر مواردی که در آن تفاهم‌نامه آمده است.